नागपूर : पाश्चिमात्यांची ‘नेशन’ संकल्पना संघर्ष, वर्चस्व आणि आक्रमकतेच्या इतिहासातून निर्माण झालेली आहे. तर भारतीय राष्ट्रभाव हा प्राचीन, आत्मीयतापूर्ण आणि एकतेवर आधारित असून दोन्ही संकल्पना भिन्न असल्याचे प्रतिपादन सरसंघचालक डॉ. मोहन भागवत यांनी केले. नागपूरच्या रेशीमबाग मैदानावर आयोजित पुस्तक महोत्सवात शनिवारी तरुण लेखकांशी संवाद साधतांना ते बोलत होत. याप्रसंगी ‘राष्ट्र’ आणि ‘नेशन’ या संकल्पनांतील मूलभूत भेद अधोरेखित करताना सरसंघचालक म्हणाले की, समाजात संघाच्या स्वयंसेवकांना ‘राष्ट्रवादी’ म्हणून संबोधले जाते. परंतु, आम्ही वाद निर्माण करणारे नाही. संघर्ष हा भारताचा स्वभावच नाही. आपली परंपरा परस्पर सहकार्य, मैत्री आणि एकत्रित प्रवासाची आहे. भारताचे ‘राष्ट्र’ हे सत्ता, सीमारेषा किंवा राजकीय संरचनेवर उभे नाही; ते संस्कार, परोपकार, विविधतेतील एकता आणि मानवतेच्या भावनेतून जन्माला आले आहे. ‘नेशन’ ही संकल्पना इंग्रजांनी आपल्यावर लादली; पण ‘राष्ट्र’ म्हणजे फक्त नॅशनलिझम नव्हे, ते ‘राष्ट्रित्व’ असल्याचे सरसंघचालकांनी सांगितले.
यावेळी सरसघसंचालक डॉ. भागवत यांनी स्पष्ट केले की, पाश्चिमात्यांच्या नॅशनलिझममध्ये असलेली आक्रमकता २ महायुद्धांना कारणीभूत ठरली, तर भारतीय राष्ट्रभावात अहंकार नसून “वसुधैव कुटुंबकम्” आणि “परोपकार” यांचा संस्कार आहे. धर्म, भाषा, आहार आणि प्रांतातील भेद असूनही सर्व भारतीय भारतमातेची संतती असल्याची एकात्म भावना आपल्याला जोडून ठेवते, असे त्यांनी नमूद केले. इतिहासाचा उल्लेख करताना ते म्हणाले, “राज्यव्यवस्था बदलल्या, पराधीनता आणि स्वातंत्र्याचे टप्पे आले, तरी भारतीय राष्ट्रभाव अखंड राहिला. सत्ता निर्माण होण्यापूर्वीच राष्ट्र अस्तित्वात होते.” महात्मा गांधींचा उल्लेख करत त्यांनी सांगितले की ब्रिटिशांनी भारतीय वैविध्याला विभागणीचे स्वरूप दिले, परंतु भारत मूळातच एकात्म संस्कृतीचा देश आहे.
तरुण लेखकांना उद्देशून भागवत म्हणाले की, “‘नेशन’चे भाषांतर ‘राष्ट्र’ असे केल्याने संकल्पनेचा भावार्थ बदलतो. आम्ही राष्ट्रवादी नव्हे तर राष्ट्रीय आहोत. चुकीच्या शब्दप्रयोगांमुळे समाजात संभ्रम निर्माण होऊ शकतो आणि संस्कृतीवर परिणाम होऊ शकतो. लेखकांनी मूळांचा अभ्यास करून अनुभवाधिष्ठित लेखन करावे, असे आवाहन सरसंघचालक डॉ. मोहन भागवत यांनी केले.
